The Paradox of the "Chronic Disease" in African Cities: From Governance Failure to the Reshaping of Cities as Spatial Politics

Quá trình đô thị hóa của lục địa châu Phi, sự phức tạp của nó vượt xa sự chồng chất đơn giản của di sản thực dân. Trong dòng chảy tăng trưởng dân số nhanh chóng của các thành phố châu Phi hiện đại, một sự căng thẳng mang tính cấu trúc sâu sắc đang hiện hữu: một mặt là những nỗ lực quy hoạch đô thị "hiện đại hóa" vĩ đại, từ trên xuống; mặt khác là mạng lưới sinh tồn phi chính thức đầy kiên cường, thấm nhuần trong cấu trúc đời sống hàng ngày.

Việc xem xét những "vấn đề nan giải" (Wicked Problems) của các thành phố này không phải là việc liệt kê đơn thuần những khiếm khuyết về kỹ thuật, mà là một cuộc chất vấn triết học về chính mô hình quản trị đô thị. Chuỗi nghiên cứu của APRI (Viện Chính sách Châu Phi) đã phác họa rõ ràng tình thế khó khăn này: dù là sự đình trệ trong chuyển đổi hệ thống giao thông công cộng ở Accra, việc tiếp cận điện phi chính thức ở Matare, Nairobi, hay hành vi trục lợi của cơ quan thủy lợi Kisumu, logic chung là: khi các chính sách cố gắng áp dụng các "tiêu chuẩn" quốc tế hoặc cấp quốc gia vào một hệ thống vốn nên cực kỳ thích ứng với điều kiện địa phương, chắc chắn sẽ xảy ra sự sai lệch và sụp đổ.

Sự sai lệch này chính là nghịch lý cốt lõi trong hoạch định chính sách đô thị. Thiết kế chính sách thường được làm cho phù hợp với một "thành phố không tồn tại": quy hoạch tuyến BRT bỏ qua cấu trúc xã hội "trotro" địa phương; công cụ lập bản đồ dữ liệu giả định dữ liệu là sạch sẽ, hoàn chỉnh, trong khi trên thực tế, cư dân ở các khu định cư phi chính thức lại là những người di chuyển, tạm thời.

Sự thấu hiểu sâu sắc hơn là tính phi chính thức không phải là "tổn thương bệnh lý" của quản trị đô thị, mà là một "mô hình quy hoạch thay thế" mang tính cấu trúc và có logic nội tại. Nó không phải là sự vắng mặt của quy hoạch, mà là chiến lược sinh tồn có tính thích ứng cao mà xã hội xây dựng để tồn tại khi hệ thống chính thức không thể đáp ứng hiệu quả nhu cầu xã hội. Cung cấp điện phi chính thức, về mặt toán học, có thể được coi là một "phản ứng mang tính cấu trúc" đối với hệ thống chính thức mang tính loại trừ; còn hành vi trục lợi của cơ quan thủy lợi phản ánh sự bất công trong phân bổ quyền lực, ăn sâu vào lịch sử, mà cấu trúc quản trị quốc gia ở cấp độ vi mô không thể ngăn chặn hiệu quả.

Do đó, việc đơn giản gán nhãn tính phi chính thức là "hỗn loạn" hay "thất bại" về bản chất là việc áp đặt logic lịch sử của chủ nghĩa thực dân về "thành phố như một nơi làm việc tạm thời" lên cư dân đô thị đương đại, một sai lầm. Sự diễn giải phản chiếu này là dấu ấn còn sót lại của sự thực dân hóa và bị gạt ra ngoài của nền văn minh đô thị trong lĩnh vực chính trị không gian.

Tương lai của quản trị đô thị không nằm ở việc loại bỏ những hiện tượng phi chính thức này, mà là ở việc định nghĩa lại lĩnh vực quản trị. Điều này có nghĩa là phải chuyển từ "sửa chữa tính phi chính thức" sang "hòa nhập tính phi chính thức". Điều này đòi hỏi các công cụ chính sách phải có độ nhạy cảm về bối cảnh cực cao, có khả năng thừa nhận và tích hợp những "hành vi không chính thức" đã và đang tạo ra, duy trì và định hình thực tế đô thị trong hoạt động hàng ngày. Thành phố không còn chỉ là sản phẩm kỹ thuật của chính phủ, mà là một "chiến trường quản trị" không ngừng tiến hóa, được dệt nên bởi ý chí quốc gia, dòng chảy tư bản, sự thích ứng của cộng đồng và những cuộc chơi hàng ngày. Chỉ khi xem quản trị như một "lĩnh vực cạnh tranh" không ngừng biến đổi và đầy căng thẳng này, chúng ta mới có thể xây dựng được một khuôn khổ văn minh đô thị có khả năng chứa đựng sự phức tạp của thành phố và có sức bền lâu dài.